Jubileusz Społecznej Inspekcji Pracy

Społeczny nadzór nad warunkami pracy narodził się ponad 200 lat temu w Wielkiej Brytanii, gdzie w 1802 roku wydano ustawę o zachowaniu zdrowia i moralności uczniów oraz innych robotników zatrudnionych w przędzalniach bawełny i innych zakładach, wprowadzającą instytucję „ochotniczych wizytatorów”, którzy mieli kontrolować wykonywanie przepisów ustawy. Można uznać, iż społeczni wizytatorzy byli prekursorami współczesnej społecznej inspekcji pracy – bowiem zawodowa inspekcja pracy, w postaci inspekcji fabrycznej, pojawiła się, również w Wielkiej Brytanii, dopiero 30 lat później.

Nadzór nad funkcjonowaniem ochotniczej inspekcji powierzono tzw. sędziom pokoju, którzy z własnego grona lub innych godnych szacunku środowisk, jak np. z duchowieństwa, wybierali kandydatów do honorowego pełnienia tej funkcji.

Zasada wybierania na tę funkcję ludzi godnych zaufania i szacunku pozostała aktualna do dziś (z ograniczeniem do pracowników danego zakładu), podobnie jak prawo ochotniczych wizytatorów do wstępu na teren zakładu o każdej porze dnia i nocy.

Społeczna Inspekcja Pracy w Polsce została ustanowiona ustawą z 4 lutego 1950 roku (Dz.U. nr 6, poz. 52, t.j. Dz.U. z 1955 r., nr 20, poz. 134) – w celu wzmożenia kontroli nad przestrzeganiem przepisów prawa pracy oraz w celu podniesienia stanu bezpieczeństwa i higieny pracy, jak również wzmocnienia bezpośrednio w zakładach pracy walki z chorobami zawodowymi.

Według ustawy SIP była służbą społeczną, powoływaną i pełnioną przez samych pracowników, ale podległą związkom zawodowym. Do zakresu jej działania należała kontrola przestrzegania przez administrację zakładu przepisów prawa oraz postanowień układu zbiorowego i regulaminu pracy w sprawach bhp, ochrony zdrowia pracowników, pracy kobiet i młodocianych, czasu pracy i urlopów oraz kontrola urządzeń technicznych i sanitarnych pod względem spełniania wymagań bezpieczeństwa pracy.

Organami inspekcji społecznej, identycznie jak dziś, byli: zakładowi, oddziałowi oraz grupowi społeczni inspektorzy pracy. Na roczną kadencję społecznego inspektora pracy mógł być wybrany pracownik danego zakładu, będący członkiem związku zawodowego i niezajmujący stanowiska kierowniczego w administracji zakładu.

Zgodnie z ustawą społeczny inspektor pracy swoje czynności kontrolne mógł wykonywać po godzinach pracy, a jedynie w wyjątkowych przypadkach, po uzgodnieniu takiej potrzeby z kierownikiem, w czasie pracy.

Za swoją działalność zakładowi społeczni inspektorzy otrzymywali zryczałtowane wynagrodzenie w wysokości, odpowiednio, jak za 10 do 30 godzin pracy (w uzasadnionych przypadkach ryczałt mógł być podwyższony do 60 godzin).

Zakładowy sip miał prawo wydawania pisemnych zaleceń adresowanych do kierownika zakładu celem usunięcia zauważonych uchybień.

Dopiero po 33 latach ta pierwsza ustawa została zastąpiona nową ustawą o społecznej inspekcji pracy – z 24 czerwca 1983 r. (Dz.U. nr 35, poz. 163), która po niewielkich zmianach (Dz.U. z 1996 r., nr 24, poz. 110, Dz.U. z 1998 r., nr 113, poz. 717, Dz.U. z 2001 r., nr 128, poz. 1405) obowiązuje do dziś.(...)

Edward Kołodziejczyk

Wiecej na str. 22